Niepożądane odczyny Poszczepienne (NOP) u psów
Niepożądane odczyny Poszczepienne (NOP) u psów. Szczepienia stanowią jeden z fundamentów profilaktyki zdrowotnej w weterynarii, chroniąc zwierzęta przed wieloma groźnymi i często śmiertelnymi chorobami.
Jednak, jak każda interwencja medyczna, niosą ze sobą ryzyko wystąpienia działań niepożądanych. Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP), określane w literaturze anglojęzycznej jako adverse events following vaccination (AEFV), mogą przybierać różne formy – od łagodnych objawów miejscowych po ciężkie, zagrażające życiu reakcje ogólnoustrojowe. Zrozumienie istoty tych zjawisk, ich rozpoznawanie i odpowiednie zgłaszanie to kluczowy element odpowiedzialnej opieki nad zwierzęciem.
Czym są niepożądane odczyny poszczepienne?
Niepożądane odczyny poszczepienne (NOP) to niezamierzone i szkodliwe reakcje organizmu, które występują po podaniu szczepionki. Mogą mieć charakter miejscowy – jak ból, obrzęk lub zaczerwienienie w miejscu iniekcji – lub ogólnoustrojowy, przejawiając się np. apatią, gorączką, brakiem apetytu, wymiotami czy biegunką. W rzadkich przypadkach dochodzi do wystąpienia reakcji alergicznych, takich jak pokrzywka lub anafilaksja.
Warto zaznaczyć, że do niepożądanych odczynów poszczepiennych zaliczany jest również brak spodziewanej ochrony poszczepiennej, czyli sytuacja, w której mimo prawidłowego wykonania szczepienia, organizm nie wytwarza odpowiedzi immunologicznej chroniącej przed zakażeniem.
Każda reakcja pojawiająca się w możliwym związku czasowym ze szczepieniem – nawet jeśli nie mamy pewności co do przyczynowości – powinna zostać zgłoszona. Tylko w ten sposób możliwy jest skuteczny nadzór nad bezpieczeństwem stosowanych preparatów biologicznych.
Dlaczego powinno się zgłaszać Niepożądane Odczyny Poszczepienne
Badania kliniczne prowadzone przed dopuszczeniem szczepionki do obrotu wykrywają głównie najczęstsze działania niepożądane. Reakcje rzadkie lub związane z określonymi czynnikami ryzyka (np. wiek, rasa, stan zdrowia) są identyfikowane dopiero po rozpoczęciu stosowania szczepionki na szerszą skalę.
Dlatego tak ważna jest współpraca lekarzy weterynarii i opiekunów zwierząt w zakresie zgłaszania podejrzewanych NOP-ów – zarówno producentowi preparatu, jak i organom nadzoru (w Polsce: URPL, Głównemu Lekarzowi Weterynarii oraz producentowi szczepionki).
Niestety, w praktyce liczba zgłoszeń jest wciąż niewystarczająca. Niedoszacowanie skali zjawiska opóźnia reakcję systemów nadzorczych, utrudnia modyfikację zaleceń i obniża zaufanie do profilaktyki szczepiennej. Każdy zgłoszony przypadek ma znaczenie – nawet jeśli jego przyczyna wydaje się niejasna.
Aby zgłoszenie było kompletne, powinno zawierać m.in.:
- dane identyfikujące szczepionkę (łącznie z numerem serii),
- informacje o zwierzęciu,
- opis reakcji niepożądanej
- dane kontaktowe osoby zgłaszającej.
Brak skuteczności szczepionki jako działanie niepożądane
Jedną z niedocenianych form niepożądanych odczynów poszczepiennych jest brak oczekiwanej skuteczności szczepienia. Przyczyny tego zjawiska są różnorodne. W przypadku młodych zwierząt jedną z głównych jest obecność przeciwciał siarowych, przekazanych przez matkę. Mogą one „zneutralizować” antygen szczepionkowy, zanim dojdzie do pobudzenia układu odpornościowego szczenięcia.
Nie mniej istotne są kwestie techniczne – nieprawidłowe przechowywanie szczepionek (np. przechowywanie w zbyt wysokiej temperaturze lub ich zamrożenie) może skutkować utratą skuteczności preparatu. Błędy przy przygotowaniu i podaniu szczepionki (np. nieprawidłowe wymieszanie wielodawkowych fiolek, zbyt długie przechowywanie roztworu po rekonstytucji) również mogą skutkować brakiem odpowiedzi immunologicznej lub – przeciwnie – jej nadmiernym nasileniem i zwiększonym ryzykiem reakcji niepożądanej.
Wielkość psa a dawka szczepionki
W praktyce weterynaryjnej stosuje się ujednolicone dawki szczepionek, niezależnie od masy ciała psa. Oznacza to, że miniaturowy pies o wadze 2 kg otrzymuje identyczną dawkę, co mastif ważący 60 kg. Choć obecnie brak jednoznacznych wytycznych pozwalających na indywidualne dostosowanie dawek, coraz więcej badań wskazuje na potrzebę zrewidowania tej praktyki.
Zaobserwowano, że:
- małe psy są bardziej narażone na wystąpienie niepożądanych odczynów poszczepiennych,
- ryzyko wzrasta, gdy podczas jednej wizyty podaje się kilka szczepionek jednocześnie,
- niektóre rasy, takie jak buldogi francuskie, jamniki czy boston teriery, mogą być genetycznie predysponowane do silniejszych reakcji poszczepiennych, niezależnie od masy ciała,
- psy dużych i olbrzymich ras mogą wytwarzać słabszą odpowiedź immunologiczną, zwłaszcza w odniesieniu do szczepionki przeciwko wściekliźnie.
Zróżnicowanie psów pod względem masy, budowy ciała i predyspozycji genetycznych uzasadnia potrzebę prowadzenia dalszych badań nad odpowiednim dopasowaniem dawek szczepionek oraz schematów szczepień do indywidualnych potrzeb zwierzęcia.
Wpływ szczepienia na zdrowie ludzi
Pojawia się również pytanie, czy szczepienia zwierząt mogą wpływać na zdrowie ludzi – zwłaszcza tych z osłabionym układem odpornościowym. Istnieją przesłanki, by przypuszczać, że żywe szczepionki bakteryjne, podawane drogą donosową (jak niektóre preparaty przeciwko Bordetella bronchiseptica), mogą stanowić potencjalne ryzyko dla osób z mukowiscydozą czy innymi zaburzeniami odporności.
W takich sytuacjach zaleca się ostrożność. Możliwe jest np. poproszenie opiekuna o opuszczenie gabinetu na czas podania szczepionki lub zastosowanie alternatywnych preparatów (np. inaktywowanych lub podjednostkowych), jeśli zapewniają one porównywalny poziom ochrony.
Warto jednak podkreślić, że rutynowe pytanie klientów o ich stan zdrowia immunologicznego nie jest obecnie powszechną praktyką, a lekarz weterynarii ma ograniczone możliwości identyfikacji osób z grupy ryzyka.
Monitorowanie Niepożądanych Odczynów Poszczepiennych u psów
Opiekunowie zwierząt odgrywają ważną rolę w obserwacji i dokumentowaniu wszelkich niepokojących objawów po szczepieniu. Wszelkie zmiany w zachowaniu psa, pogorszenie samopoczucia, objawy skórne czy nietypowe reakcje powinny zostać zgłoszone lekarzowi weterynarii możliwie jak najszybciej.
Szybka reakcja nie tylko zwiększa szansę na skuteczne leczenie, ale też umożliwia zgłoszenie przypadku jako podejrzewanego niepożądany odczyn poszczepienny. Dzięki takim działaniom możliwy jest rozwój bezpieczniejszych i bardziej dostosowanych do potrzeb pacjentów protokołów szczepień.
Zgłaszanie Niepożądanych Odczynów Poszczepiennych
Każdy przypadek wystąpienia lub podejrzenia wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych (NOP) powinien być zgłoszony – niezależnie od tego, czy dotyczy łagodnych objawów, czy ciężkich powikłań. Szczególnie ważne jest raportowanie reakcji zagrażających życiu, prowadzących do trwałego uszczerbku na zdrowiu, zakończonych śmiercią lub takich, które nie zostały wymienione w ulotce szczepionki.
Zgłoszenia można dokonać za pomocą formularza dostępnego na stronie www.urpl.gov.pl, dołączając możliwie pełne dane oraz dokumentację (np. wyniki badań, zdjęcia).
Zapraszamy na naszą stronę: Poradnik Weterynaryjny z informacjami na temat zdrowia psów i kotów. Zapisując się na nasz biuletyn otrzymasz przydatne porady prosto do skrzynki mailowej.
Wesprzyj nasze działania wpłacając darowiznę lub przekaż 1,5% podatku.
Dziękujemy!