Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów?
Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów? Czy Twój pupil naprawdę potrzebuje szczepień każdego roku?
Szczepienia działają poprzez stymulowanie układu odpornościowego. Ich pozytywnym efektem jest ochrona przed chorobami zakaźnymi. Jednak oprócz korzyści istnieje również ryzyko. Aby zrozumieć, jak działają szczepionki i jakie mogą mieć skutki uboczne, warto najpierw poznać podstawy działania układu odpornościowego.
Kiedy podajemy zwierzęciu szczepionkę, organizm odbiera ją jako sygnał do działania – układ odpornościowy zostaje pobudzony do wytwarzania tzw. odporności humoralnej. To właśnie ten rodzaj odporności odpowiada za ochronę organizmu przed patogenami poprzez produkcję przeciwciał. Jeśli organizm miał już wcześniej kontakt z określonym wirusem lub bakterią – naturalnie lub za pośrednictwem szczepienia – tworzy tzw. „przeciwników” zarazków (patogenów). Są nimi przeciwciała, czyli białka, które rozpoznają, wiążą i neutralizują zagrożenie, zanim dojdzie do rozwoju choroby.
Co się dzieje po szczepieniu?
Szczepionka działa jak próba generalna dla układu odpornościowego – uczy go, jak wygląda zagrożenie, ale bez powodowania pełnoobjawowej choroby. Dzięki temu organizm wytwarza pamięć immunologiczną, czyli zdolność do szybkiego reagowania w razie realnego zakażenia.
W przypadku wielu chorób ta pamięć może trwać kilka lat, a nawet całe życie – dlatego coraz więcej lekarzy weterynarii i naukowców podważa zasadność corocznych szczepień przypominających u zdrowych, wcześniej szczepionych zwierząt.
Rodzaje szczepionek
Szczepionki podaje się zwierzętom w jednej z dwóch postaci:
- szczepionki z inaktywowanym (zabitym) wirusem, tzw. Killed vaccines,
- szczepionki z atenuowanym (osłabionym, zmodyfikowanym) wirusem, tzw. Modified Live Virus – MLV.
Oba typy szczepionek mają za zadanie „uczyć” układ odpornościowy, jak rozpoznawać i zwalczać konkretny patogen, zanim dojdzie do zakażenia. Po zaszczepieniu organizm produkuje przeciwciała – wyspecjalizowane białka, które mają za zadanie rozpoznać „wroga” i unieszkodliwić go.
Dzięki temu, gdy pies czy kot zetknie się z prawdziwym wirusem, organizm może zareagować szybciej i skuteczniej, często zapobiegając chorobie.
Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów?
Odpowiedź immunologiczna
Każdy organizm jest inny. Skuteczność odpowiedzi immunologicznej zależy od wielu czynników: wieku, rasy, stanu zdrowia, predyspozycji genetycznych, stylu życia, poziomu stresu czy wcześniejszych kontaktów z chorobą. Dlatego reakcja na szczepionkę – a także jej skuteczność – może być bardzo indywidualna.
Możemy próbować ocenić, czy zwierzę jest nadal chronione, wykonując badanie poziomu przeciwciał, czyli tzw. miano przeciwciał (titer test). Test ten pozwala sprawdzić, ile przeciwciał przeciwko danemu wirusowi krąży we krwi zwierzęcia. Badanie poziomu przeciwciał pozwala jedynie oszacować, jak układ odpornościowy „pamięta” wcześniejsze kontakty z daną chorobą.
Nie mówi jednak, czy poziom tych przeciwciał będzie wystarczający, by uchronić przed zachorowaniem. Nie istnieją jednoznaczne normy mówiące, że np. „powyżej 1:100 pies jest całkowicie odporny”. Często mówi się raczej o prawdopodobieństwie ochrony, nie gwarancji.
Zdarza się też, że nawet przy niskim poziomie przeciwciał, pies czy kot nie zachoruje – dzięki tzw. odporności komórkowej, której nie da się łatwo zbadać testem z krwi. Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów?
Czy coroczne szczepienia są konieczne?
Większość opiekunów psów i kotów przyzwyczajona jest do tzw. „corocznych szczepień przypominających”, które mają rzekomo zapewnić ciągłą odporność. Jednak coraz więcej badań pokazuje, że takie podejście nie tylko jest zbędne, ale wręcz może szkodzić.
Przeciwciała wytworzone po prawidłowym szczepieniu (szczególnie tzw. „szczepieniach podstawowych”) utrzymują się często przez wiele lat, a nawet przez całe życie zwierzęcia. Coroczne „przypominanie” może więc:
- nadmiernie stymulować układ odpornościowy,
- zwiększać ryzyko reakcji niepożądanych (od lekkich po bardzo poważne),
- powodować choroby autoimmunologiczne, alergie, stany zapalne,
- osłabiać organizm seniorów i zwierząt przewlekle chorych.
Obowiązkowe coroczne szczepienie przeciwko wściekliźnie
Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów? W wielu krajach (w tym w Polsce) szczepienie przeciwko wściekliźnie jest obowiązkowe co 12 miesięcy, mimo że producenci niektórych szczepionek deklarują ochronę przez 2 lub 3 lata. To oznacza, że przepisy nie zawsze są zgodne z aktualną wiedzą medyczną.
W praktyce oznacza to, że psy są narażane na potencjalne skutki uboczne szczepienia, mimo że prawdomównie nadal są odporne.
Tradycyjne podejście do szczepień
Rutynowe podejście zakłada podawanie tzw. „corocznych dawek przypominających” (boosterów), w przekonaniu, że szczepionki zapewniają odporność tylko przez około rok i że konieczne jest ponowne szczepienie, aby tę odporność podtrzymać. Takie zalecenie funkcjonowało przez dekady w wytycznych stowarzyszeń weterynaryjnych i do dziś większość lekarzy weterynarii wciąż stosuje się do tego schematu.
Coraz więcej badań pokazuje, że wiele szczepionek zapewnia ochronę znacznie dłużej niż rok, często przez kilka lat, a nawet przez całe życie zwierzęcia. Oznacza to, że coroczne szczepienia przypominające w wielu przypadkach nie są konieczne. Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów?
Dlaczego lekarze weterynarii wciąż zalecają coroczne szczepienia?
- Przyzwyczajenie: wielu lekarzy weterynarii po prostu jeszcze nie zaktualizowało swojej wiedzy i działa zgodnie z „tym, co zawsze działało”,
- Przepisy lokalne: w niektórych krajach, stanach czy województwach obowiązuje wymóg szczepień co 12 miesięcy, niezależnie od rzeczywistej potrzeby medycznej,
- Przekonanie o bezpieczeństwie: część lekarzy nadal wierzy, że „lepiej zaszczepić za dużo niż za mało”, choć to podejście staje się coraz bardziej kontrowersyjne,
- Zalecenia producentów szczepionek: w wielu przypadkach stowarzyszenia weterynaryjne oraz sami producenci wskazują, że szczepionkę należy powtarzać co roku – mimo że może ona działać dłużej. Choć oficjalne rekomendacje muszą być zatwierdzone przez organizacje weterynaryjne, to wiele schematów bazuje na danych marketingowych, a nie naukowych,
- Aspekt ekonomiczny: coroczne szczepienia to dla wielu klinik weterynaryjnych gwarantowany, stały dopływ pieniędzy. W praktyce oznacza to, że rezygnacja z rutynowego szczepienia mogłaby wpłynąć na dochody placówki. Nie da się ukryć, że w skali całej branży jest to czynnik mający realny wpływ na utrzymywanie przestarzałych schematów profilaktyki.
Zalecenia amerykańskich i europejskich stowarzyszeń weterynaryjnych
Amerykańskie Stowarzyszenie Lekarzy Weterynarii (AVMA) przyznało w oficjalnym oświadczeniu:
- „Choć istnieją dowody na to, że niektóre szczepionki zapewniają odporność dłużej niż rok, ponowne szczepienie pacjentów z odpowiednim poziomem odporności niekoniecznie zwiększa ich ochronę, a może nawet zwiększyć ryzyko działań niepożądanych po szczepieniu.”
Natomiast stanowisko Grupy ds. Wytycznych Szczepień (VGG) Światowego Stowarzyszenia Lekarzy Weterynarii Małych Zwierząt (WSAVA) przedstawione w 2024 roku brzmi:
- „Szczepionek nie należy podawać bez potrzeby. Podstawowe szczepionki nie powinny być podawane częściej niż to konieczne u dorosłych zwierząt. Istnieje wiele recenzowanych, opublikowanych dowodów pokazujących, że czas trwania odporności (DOI) zapewniany przez większość nowoczesnych, modyfikowanych żywych szczepionek podstawowych (MLV) wynosi wiele lat.”
Wiele uczelni weterynaryjnych w USA i Kanadzie już zmieniło swoje zalecenia dotyczące szczepień i rekomenduje obecnie ograniczone schematy szczepień, dostosowane do rzeczywistego ryzyka i historii zdrowotnej danego zwierzęcia.
To oznacza, że świadomość ryzyka nadmiernego szczepienia rośnie, a wraz z nią pojawia się nadzieja na bardziej odpowiedzialne i indywidualne podejście do profilaktyki u zwierząt.
Skutki uboczne szczepień
Potencjalnym negatywnym skutkiem szczepienia może być cały wachlarz chorób związanych z nadmierną stymulacją układu odpornościowego. Wśród nich wymienia się m.in.:
- autoimmunologiczne niedokrwistości hemolityczne (IMHA),
- choroby skóry o podłożu immunologicznym,
- nowotwory skóry wywołane przez szczepionkę (szczególnie u kotów – tzw. mięsaki poszczepienne),
- alergie skórne, przewlekły świąd,
- zapalenia stawów i przewlekłe bóle kończyn,
- choroby nowotworowe, w tym białaczka,
- zapalenia jelit (np. nieswoiste zapalenie jelit IBD),
- choroby neurologiczne, takie jak drgawki, porażenia, tiki czy otępienie.
Wszystkie te zaburzenia mogą pojawić się w różnym czasie po szczepieniu – niektóre niemal natychmiast, inne dopiero po tygodniach lub miesiącach, co utrudnia jednoznaczne powiązanie ich z przyczyną. Jednak coraz więcej specjalistów i właścicieli zwierząt dostrzega tę zależność – szczególnie w przypadku psów i kotów, które były szczepione regularnie przez wiele lat.
Coraz częściej nowotwory diagnozowane są u młodych psów i kotów – poniżej 5. roku życia. Choroby autoimmunologiczne także notują wyraźny wzrost. Coraz liczniejsze są publikacje naukowe, wskazujące na związek pomiędzy nadmiernym szczepieniem a rozwojem wielu chorób przewlekłych u zwierząt towarzyszących.
Szczepionki, które mają pobudzić układ odpornościowy do obrony przed zagrożeniem, mogą – jeśli są nadużywane – rozregulować jego działanie, prowadząc do sytuacji, w której organizm atakuje sam siebie.
Szkodliwy wpływ nadmiernych szczepień u psów i kotów
Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów? Powód, dla którego nadmierne szczepienia są niebezpieczne, tkwi w mechanizmie działania układu odpornościowego.
Gdy do organizmu wstrzykiwana jest szczepionka, układ immunologiczny może zostać nadmiernie pobudzony, „przeciążony”, co może skutkować nieprawidłową reakcją. Zamiast odpowiednio zareagować na patogen, układ odpornościowy może zacząć atakować własne tkanki – co obserwujemy np. w chorobach autoimmunologicznych. Może również dojść do lokalnych powikłań – np. zaatakowania miejsca iniekcji.
Wyraźnym dowodem takiego działania są tzw. mięsaki poszczepienne u kotów – złośliwe nowotwory rozwijające się w miejscu podania szczepionki.
U psów natomiast często obserwuje się pogorszenie się alergii wziewnych (np. na pyłki, kurz, pleśń) po szczepieniach – czyli sytuację, w której organizm reaguje nadmiernie nie tylko na szczepionkę, ale też na inne, nieszkodliwe substancje z otoczenia.
Lista możliwych problemów zdrowotnych, które mogą być związane z nadmiernym szczepieniem, jest bardzo długa. Paradoksalnie, stosując szczepionki w zbyt dużej liczbie i zbyt często, zamiast wzmacniać odporność naszych zwierząt – osłabiamy ją.
Nasze zwierzęta cierpią z powodu wielopokoleniowego nadużywania szczepień. Jeśli dodamy do tego niewłaściwe żywienie (pełne sztucznych dodatków), nieodpowiedzialną hodowlę (chów wsobny, selekcja oparta na wyglądzie zamiast na zdrowiu), a także stres środowiskowy (miasto, hałas, smog, zanieczyszczenia), uzyskamy obraz pogarszającego się zdrowia zwierząt z pokolenia na pokolenie. Coraz więcej młodych psów i kotów rodzi się z wadami wrodzonymi lub bardzo wcześnie zapada na przewlekłe choroby.
Szczepionki mogą chronić przed poważnymi chorobami – to fakt – ale powinny być stosowane rozsądnie i indywidualnie. Nie każdy pies czy kot wymaga takich samych szczepień i z taką samą częstotliwością. Zanim zaszczepisz swojego pupila, zastanów się: jaki jest faktyczny poziom ryzyka?
Jeśli Twój kot jest typowym domownikiem, nie ma kontaktu z innymi zwierzętami, nie wychodzi na zewnątrz, a domownicy nie przynoszą zagrożeń z zewnątrz (np. nie pracują w lecznicy czy schronisku) – ryzyko infekcji jest minimalne.
Decyzja o szczepieniu powinna być świadoma, przemyślana i poprzedzona własnym rozeznaniem. Warto dowiedzieć się więcej, zanim podejmiemy decyzję w gabinecie weterynaryjnym – bo zdrowie naszego zwierzęcia zależy nie tylko od lekarza, ale także od nas.
Ciekawa alternatywa dla szczepionek
Choć w Polsce są praktycznie niedostępne i nieuznawane prawnie, warto wspomnieć o alternatywie dla klasycznych szczepień, jaką są nozody homeopatyczne – budzące zainteresowanie głównie w krajach anglosaskich, gdzie stosowane są przez niektórych lekarzy weterynarii specjalizujących się w homeopatii.
Nozody przypominają klasyczne leki homeopatyczne, jednak ich substancją wyjściową są produkty chorobowe pochodzące od zakażonych zwierząt – np. tkanki nowotworowe, wydzieliny (ślina, ropa) czy hodowle bakterii i wirusów. Przykładowo, nozoda przeciwko wściekliźnie produkowana jest na bazie śliny chorego zwierzęcia.
Mimo, że brzmi niepokojąco, to jednak należy zaznaczyć, że w procesie homeopatycznego rozcieńczania materiał zakaźny zostaje całkowicie unieszkodliwiony. Gotowy preparat nie zawiera już fizycznych cząstek patogenu, a jedynie jego „energetyczny ślad” – tzw. molekularny obraz choroby, mający pobudzić układ odpornościowy do działania, bez wywoływania objawów.
Zalety nozodów
- Brak skutków ubocznych – preparaty uważane są za bezpieczne;
- Możliwość stosowania u młodych zwierząt (nawet przed 12. tygodniem życia);
- Łagodzenie przebiegu choroby – nawet jeśli nie zapobiegają infekcji, mogą zmniejszyć jej nasilenie;
- Brak konserwantów i adiuwantów obecnych w wielu szczepionkach.
Wady i ograniczenia nozodów
- Brak statusu prawnego: nozody nie są uznawane za zamiennik szczepień;
- Niewielka dostępność w Polsce: nie są dopuszczone do sprzedaży w polskich aptekach;
- Brak akceptacji w praktyce: nie są uznawane przez hotele dla zwierząt, wystawy, lecznice ani przy przekraczaniu granic (np. obowiązkowa szczepionka przeciwko wściekliźnie).
W praktyce nozody są stosowane głównie w USA i Kanadzie m.in. jako wsparcie przeciw chorobom takim jak: parwowiroza, nosówka, kaszel kenelowy, panleukopenia czy FIP. Skuteczność bywa różna – niektóre preparaty wykazują silniejsze działanie, inne jedynie łagodzą przebieg choroby.
Zadbaj o silny układ odpornościowy
W zapobieganiu zakażeniu kluczowe znaczenie ma wspieranie naturalnej odporności Twojego zwierzęcia. Silny układ immunologiczny to najlepsza linia obrony przed wieloma powszechnymi wirusami i innymi czynnikami chorobotwórczymi.
Można go skutecznie wspierać na wiele sposobów:
- odpowiednie i zbilansowane pożywienie: karm swoje zwierzę domowymi posiłkami, rozważ dietę BARF lub gotowaną z naturalnych, wysokiej jakości składników. W przypadku karm komercyjnych wybieraj karmy wysokiej jakości, wolne od sztucznych dodatków. Przez całe życie stosuj indywidualnie dobrane suplementy (np. naturalne preparaty witaminowe, probiotyki, kwasy omega-3),
- regularna aktywność fizyczna: codzienne spacery, zabawa, treningi i kontakt z naturą nie tylko wspierają kondycję, ale też odporność,
- unikanie konwencjonalnych leków, jeśli nie są absolutnie konieczne:
wiele leków, zwłaszcza przy długotrwałym stosowaniu, może obciążać organizm i osłabiać układ immunologiczny,
- wybieranie naturalnych metod leczenia tam, gdzie to możliwe:
ziołolecznictwo, homeopatia, akupresura, aromaterapia czy dieta lecznicza mogą być skutecznym wsparciem w profilaktyce i leczeniu wielu schorzeń – oczywiście pod okiem lekarza weterynarii znającego się na terapii naturalnej,
- krytyczne podejście do rutynowych zaleceń: nie każda procedura „z automatu” musi być dobra dla Twojego pupila – warto pytać, analizować i szukać wiedzy z różnych źródeł,
- świadome zaangażowanie opiekuna: to Ty jesteś największym sprzymierzeńcem zdrowia swojego zwierzaka – zdobywaj wiedzę, zadawaj pytania, konsultuj alternatywy i obserwuj swojego pupila.
Schemat szczepień zalecany przez światowe stowarzyszenie lekarzy weterynarii małych zwierząt (wSAVA) obowiązuje od 2024 roku
Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów? Poniżej przedstawiamy zalecany, uproszczony i bezpieczny harmonogram szczepień. Dotyczy on zarówno momentu rozpoczęcia, jak i zakończenia cyklu szczepień.
Zgodnie z wytycznymi WSAVA, szczepienia dzielimy na:
Szczepienia podstawowe
Te, które są niezbędne dla każdego psa i kota, niezależnie od tego, gdzie mieszka i jaki ma styl życia. Chronią przed chorobami, które są bardzo zakaźne, mają ciężki przebieg i występują globalnie.
- Dla psów: Nosówka, Parwowiroza, Choroba Rubartha (Adenowiroza)
- Dla kotów: Panleukopenia, Kaliciwiroza, Herpeswiroza
- Wścieklizna: W regionach, gdzie występuje (jak w Polsce), jest traktowana jako podstawowa ze względu na zagrożenie dla zwierząt i ludzi, a jej częstotliwość regulują przepisy prawa (u nas co 12 miesięcy)
Szczepienia dodatkowe (zalecane w zależności od ryzyka)
Te szczepienia są zalecane tylko wtedy, gdy indywidualne ryzyko zakażenia u danego zwierzęcia jest wysokie. Decyzja o ich zastosowaniu zależy od Waszego miejsca zamieszkania, stylu życia pupila (czy wychodzi, czy ma kontakt z innymi zwierzętami itp.) i powinna być podjęta wspólnie z weterynarzem.
- Dla psów: Leptospiroza, Kaszel kenelowy, Borelioza
- Dla kotów: Białaczka kotów (FeLV), Chlamydioza, Bordetella
Szczepienia niezalecane
Są też szczepienia, których WSAVA generalnie nie zaleca ze względu na niskie ryzyko choroby, ograniczoną skuteczność szczepionki lub inne czynniki (np. Koronawiroza psów, Giardioza, FIV, FIP).
Uwagi dotyczące szczepień
- Coroczne badanie kontrolne u weterynarza pozostaje absolutnie konieczne, nawet jeśli nie planujesz kolejnych szczepień.
- Nigdy nie szczep chorego, osłabionego lub zestresowanego zwierzęcia: jeśli Twój pies czy kot ma alergie, problemy skórne, problemy trawienne lub jest po zabiegu – odczekaj i wzmocnij najpierw organizm.
- Nie wystawiaj młodego zwierzęcia na kontakt z innymi (np. w parkach, sklepach zoologicznych, salonach groomerskich) do momentu pełnego wykształcenia odporności – kontaktuj się jedynie z pewnymi, zdrowymi zwierzętami.
- Bądź świadomym opiekunem: zdobądź jak najwięcej wiedzy o szczepieniach, ryzyku zakażeń i chorobach w Twojej okolicy. Weterynarz nie powinien podejmować decyzji za Ciebie – Twoim zadaniem jest aktywnie dbać o zdrowie swojego pupila.
Wsparcie homeopatyczne po szczepieniu
Jaka jest prawda o szczepieniach psów i kotów? Po szczepieniu zaleca się podać środki homeopatyczne, w celu złagodzenia ewentualnych skutków ubocznych:
- po szczepieniu: Podaj jedną dawkę Thuja 30CH bezpośrednio po szczepieniu,
- po tygodniu: Rozpocznij podawanie Sulfur 30CH – jedna dawka dziennie przez 7 kolejnych dni.
Te preparaty są często stosowane w medycynie homeopatycznej w celu wsparcia organizmu po ingerencji w układ odpornościowy, takiej jak szczepienie.
Zapraszamy na naszą stronę: Poradnik Weterynaryjny z informacjami na temat zdrowia psów i kotów. Zapisując się na nasz biuletyn otrzymasz przydatne porady prosto do skrzynki mailowej.
Wesprzyj nasze działania wpłacając darowiznę lub przekaż 1,5% podatku.
Dziękujemy!