Co zrobić po pokąsaniu przez zwierzę
Spis treści
Co zrobić po pokąsaniu przez zwierzę? Co zrobić, aby ustrzec się zakażeniu wścieklizną i uniknąć śmierci? Czy w XXI wieku od wścieklizny można umrzeć? Niestety tak – to jedna z najgroźniejszych chorób odzwierzęcych, która kończy się śmiercią, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie kroki. Ale jest też dobra wiadomość: wścieklizna jest w pełni możliwa do uniknięcia – pod warunkiem szybkiego działania.
Jeśli dojdzie do pogryzienia lub kontaktu ze śliną zakażonego zwierzęcia, liczy się każda minuta. Natychmiastowe oczyszczenie rany, kontakt z lekarzem i podanie szczepionki jeszcze przed pojawieniem się objawów może uratować życie. Dlatego tak ważna jest edukacja – wiedza o tym, co robić po ekspozycji, komu należy się szczepienie i dlaczego nie wolno czekać, może okazać się bezcenna.
Warto przy tym zaznaczyć, że choć obowiązkowe szczepienia psów są istotnym elementem ochrony ludzi i zwierząt, to nie ma medycznych podstaw do ich corocznego powtarzania – w wielu przypadkach wystarczające są szczepienia co 2–3 lata, zgodnie z charakterystyką danego preparatu i wytycznymi WSAVA. Nadmierne obciążanie organizmu psa zbędnymi dawkami może być nie tylko niepotrzebne, ale i szkodliwe.
Krótka historia wścieklizny
Wścieklizna towarzyszy ludzkości od tysięcy lat. Już starożytni Grecy i Rzymianie opisywali chorobę, która dotykała zarówno zwierzęta, jak i ludzi, prowadząc do szaleństwa i śmierci. Przez wieki była to prawdziwa zmora, siejąca strach i spustoszenie.
Dopiero pod koniec XIX wieku, a dokładnie w 1885 roku, Louis Pasteur opracował pierwszą skuteczną szczepionkę przeciwko wściekliźnie. To był prawdziwy przełom, który otworzył drogę do ratowania życia tysięcy ludzi na całym świecie i stał się podstawą profilaktyki poekspozycyjnej, którą stosowana jest do dziś.
Wścieklizna (Rabies, Lyssa)
Wścieklizna to choroba wirusowa wywoływana przez wirusa należącego do rodziny Rhabdoviridae, rodzaju Lyssavirus. Wirus ten atakuje ośrodkowy układ nerwowy, prowadząc do ciężkiego zapalenia mózgu i rdzenia kręgowego. Niemal każde zakażenie wścieklizną, jeśli nie zostanie wdrożona profilaktyka poekspozycyjna, kończy się śmiercią. Istnieje tylko jeden udokumentowany przypadek, kiedy zachorowanie na wściekliznę bez podania szczepionki nie skończyło się śmiercią.
Jak dochodzi do zakażenia wirusem wścieklizny?
Wirus wścieklizny znajduje się w ślinie zakażonego zwierzęcia. Do zakażenia dochodzi najczęściej w wyniku:
Pokąsania: To najczęstsza droga zakażenia. Wirus przenika do organizmu wraz ze śliną zakażonego zwierzęcia, która dostaje się do otwartej rany.
Oślinienia uszkodzonej skóry lub błon śluzowych: Nawet jeśli nie ma widocznego ugryzienia, kontakt śliny zakażonego zwierzęcia z raną, skaleczeniem, zadrapaniem, otarciem naskórka, czy też z błonami śluzowymi (np. oczu, nosa, jamy ustnej) może prowadzić do infekcji.
Wirus, po dostaniu się do organizmu, przemieszcza się wzdłuż nerwów obwodowych do mózgu, gdzie się namnaża, powodując objawy neurologiczne. Następnie przemieszcza się do gruczołów ślinowych, skąd może zostać ponownie przeniesiony.
Wektory zarażenia – kto roznosi wściekliznę?
Wścieklizna może występować u wszystkich ssaków. W Polsce głównym rezerwuarem wirusa w środowisku naturalnym są lisy rude. Jednak wściekliznę mogą roznosić także inne zwierzęta dzikie i domowe, takie jak:
Zwierzęta dzikie: borsuki, kuny, jenoty, nietoperze (szczególnie w Europie Zachodniej), sarny, wilki.
Zwierzęta domowe: psy, koty, bydło.
Nigdy nie próbuj dotykać ani karmić dzikich zwierząt, a także bezpańskich psów czy kotów, zwłaszcza jeśli zachowują się nietypowo (np. są nadmiernie oswojone lub agresywne, mają trudności z chodzeniem, ślinią się). Wścieklizna przez to jest dużym zagrożeniem dla dzieci, gdyż zazwyczaj są one bardzo ufne wobec zwierząt.
Objawy wścieklizny
Okres inkubacji (od zakażenia do wystąpienia objawów) jest bardzo zmienny i może trwać od kilku dni do nawet kilku miesięcy, najczęściej jednak wynosi od 20 do 90 dni. Zależy to od miejsca ugryzienia (im bliżej głowy i mózgu – tym krócej), ilości wirusa i odporności organizmu.
Znaczy to, że pogryzienia w okolicy głowy i twarzy są bardziej niebezpieczne niż te w okolicę kończyn.
Dwie formy wścieklizny
Wścieklizna rozwija się w dwóch głównych formach:
Forma szałowa (agresywna): Charakteryzuje się nadmiernym pobudzeniem, agresją, halucynacjami, drgawkami, hydrofobią (paniczny strach przed wodą, związany z bolesnymi skurczami mięśni gardła przy próbie picia), aerofobią (strach przed przeciągami). Zwierzęta mogą atakować bez powodu, gryźć przedmioty, inne zwierzęta czy ludzi.
Forma porażenna (cicha): Mniej spektakularna, ale równie śmiertelna. Objawia się postępującymi porażeniami mięśni, zwłaszcza w kończynach, co prowadzi do niedowładów, a następnie paraliżu. Zwierzęta stają się osowiałe, apatyczne, może pojawić się nadmierne ślinienie, a w końcu dochodzi do porażenia układu oddechowego i krążenia.
U ludzi objawy początkowo są niespecyficzne i mogą przypominać grypę (gorączka, ból głowy, ogólne osłabienie). W miejscu ugryzienia może pojawić się mrowienie, drętwienie lub ból. Wraz z postępem choroby pojawiają się objawy neurologiczne: pobudzenie, niepokój, bezsenność, drgawki, światłowstręt, hydrofobia. Ostatecznie dochodzi do śpiączki i śmierci.
Szczepionka przeciwko wściekliźnie dla ludzi
Szczepionki przeciwko wściekliźnie przeznaczone do stosowania u ludzi, działają zarówno przed ekspozycją (profilaktycznie), jak i po ugryzieniu przez zainfekowane zwierzę. To niezwykle ważne, ponieważ, jak już wspomniano, wścieklizna jest chorobą śmiertelną, jeśli nie zostanie podjęte natychmiastowe działanie.
Komu zalecana jest szczepionka przeciw wściekliźnie?
Szczepionka jest przeznaczona do ochrony przed wścieklizną, której można się nabawić w wyniku pokąsania przez zwierzę zainfekowane wirusem. Preparat jest szczególnie zalecany dla:
Osób w grupach podwyższonego ryzyka zawodowego: lekarze weterynarii, opiekunowie zwierząt, leśnicy (w tym myśliwi i pracownicy ZUL), pracownicy rzeźni, osoby pracujące w laboratoriach z wirusem wścieklizny.
Osób podróżujących: do krajów, gdzie wścieklizna jest powszechna, a opieka medyczna może być słaba. Polska nie zalicza się do tych krajów, ale Indonezja, Peru, Indie, Turcja czy Tanzania to tylko niektóre przykłady państw, w których ryzyko zakażenia jest znacznie większe.
FAQ: Najważniejsze informacje o szczepionce przeciwko wściekliźnie dla ludzi
Brak ograniczeń wiekowych.
Schemat dwudawkowy: dzień 0 i 7.
- Dla osób, które nigdy wcześniej nie były szczepione profilaktycznie: Schemat szczepienia jest najczęściej pięciodawkowy. Preparat podaje się w dniach: 0, 3, 7, 14 i 28.
- Dla osób, które były wcześniej zaszczepione (profilaktycznie lub minimum dwoma dawkami po poprzednim pogryzieniu): Stosuje się schemat dwudawkowy: w dniach 0 i 3.
Odporność rozwija się do 14 dni po szczepieniu.
Odporność utrzymuje się przez około 5-10 lat (zależy od organizmu).
Inaktywowana, co oznacza, że zawiera zabite wirusy wścieklizny, które pobudzają układ odpornościowy do produkcji przeciwciał, bez ryzyka zakażenia chorobą w wyniku immunizacji.
Straszenie bolesnymi szczepionkami podawanymi w brzuch – to szkodliwy mit. Od wielu lat szczepionka przeciwko wściekliźnie jest podawana w sposób tradycyjny: najczęściej domięśniowo (w ramię u dzieci i dorosłych oraz w udo u niemowląt i małych dzieci).
Szczepionka jest w 100% skuteczna w zapobieganiu rozwojowi choroby, jeśli jest stosowana prawidłowo i na czas. Od 2002 roku w Polsce, pomimo tysięcy przypadków styczności z wirusem, nie odnotowano żadnych ofiar śmiertelnych wścieklizny.
Jest bezpieczna. Ewentualne skutki uboczne (głównie ból głowy, mięśni i ramienia/uda w miejscu wstrzyknięcia) są łagodne i ustępują samoistnie w ciągu 3 dni.
Schemat szczepień przeciwko wścieliźnie u ludzi
Schemat szczepienia przed ekspozycją (profilaktyczne): Szczepienie w grupach podwyższonego ryzyka najczęściej wykonuje się według schematu tygodniowego: jedna dawka w dniu 0 i druga w dniu 7. Dawki przypominające w przypadku stałego ryzyka ekspozycji zaleca się, kiedy cykliczne testy serologiczne wykażą niski poziom przeciwciał neutralizujących (VNA). Badania skuteczności szczepienia wykazują utrzymywanie się odporności przez około 5-10 lat.
Profilaktyka poekspozycyjna – ratunek po pokąsaniu: Wścieklizna jest chorobą śmiertelną, ale można jej zapobiec, jeśli odpowiednie działania zostaną podjęte NATYCHMIAST po ekspozycji! Kluczowe jest szybkie działanie i podanie szczepionki przed pojawieniem się objawów. Dla osób, które nigdy wcześniej nie były szczepione profilaktycznie: Schemat szczepienia jest najczęściej pięciodawkowy. Preparat podaje się w dniach: 0, 3, 7, 14 i 28.
Cena i dostępność szczepień profilaktycznych dla ludzi
Szczepienie na wściekliznę po ugryzieniu jest w Polsce w pełni refundowane, a więc darmowe. Osoby, które chcą uodpornić się przed potencjalnym zakażeniem w ramach profilaktyki przedekspozycyjnej, muszą natomiast zapłacić za to z własnej kieszeni.
W wielu placówkach medycznych, dostępna jest szczepionka przeciwko wściekliźnie. Cena pojedynczej dawki to około 399 zł, a przed każdym zastrzykiem niezbędna jest kwalifikacja lekarska, której cena to około 70 zł.
Co zrobić po pokąsaniu przez zwierzę? Pięć kroków, które mogą uratować życie!
1. Natychmiast przemyj ranę
To najważniejszy i najpilniejszy krok. Początkowo pozwól, aby krew przez jakiś czas swobodnie wypływała z rany. Następnie, przez co najmniej 15 minut, obficie przemywaj ranę wodą z mydłem. Możesz użyć również płynu dezynfekującego (np. alkohol 70%, jodyna). Płukanie pomaga usunąć wirusa wścieklizny z rany. Następnie załóż na rany opatrunek.
2. Skontaktuj się z lekarzem
Jak najszybciej zgłoś się do najbliższej placówki medycznej (szpital, pogotowie, lekarz rodzinny). Niezwłocznie poinformuj lekarza o incydencie, szczegółach dotyczących zwierzęcia (jeśli znasz) oraz okolicznościach pokąsania.
3. Wdrożenie profilaktyki poekspozycyjnej
Lekarz oceni ryzyko i zdecyduje o konieczności podania szczepionki przeciw wściekliźnie oraz/lub immunoglobuliny (gotowych przeciwciał).
Dla osób, które nigdy wcześniej nie były szczepione profilaktycznie: schemat szczepienia jest najczęściej pięciodawkowy. Preparat podaje się w dniach: 0, 3, 7, 14 i 28.
Dla osób, które były wcześniej zaszczepione (profilaktycznie lub minimum dwoma dawkami po poprzednim pogryzieniu): stosuje się schemat dwudawkowy: w dniach 0 i 3.
Immunoglobulina (RIG): jeśli pogryzienie było dotkliwe (głębokie rany, rany w miejscach szczególnie narażonych, np. głowa, szyja, dłonie), poza szczepionką podaje się też immunoglobulinę. Są to gotowe przeciwciała, które natychmiastowo neutralizują wirusa, zanim organizm zacznie produkować własne. Jest to forma „natychmiastowej ochrony”
4. Obserwacja zwierzęcia
Po udzieleniu pomocy osobie pogryzionej niezwykle istotne jest również przebadanie zwierzęcia pod kątem obecności wirusa wścieklizny. Jeśli to możliwe i bezpieczne, należy ustalić, gdzie zwierzę przebywa i czy ma opiekuna.
W przypadku znanego zwierzęcia, jego opiekun ma obowiązek poddać je 15-dniowej obserwacji weterynaryjnej w kierunku objawów wścieklizny. Obserwacji podlegają zarówno zwierzęta szczepione, jak i nieszczepione. W trakcie obserwacji lekarz weterynarii przeprowadza cztery badania kliniczne: w 1., 5., 10. i 15. dniu. W tym czasie należy ograniczyć kontakt zwierzęcia z osobami postronnymi oraz innymi zwierzętami, aby zapewnić bezpieczeństwo i wiarygodność wyników. Koszty obserwacji oraz wydania zaświadczenia pokrywane są z budżetu państwa, dlatego właściciel zwierzęcia nie ponosi żadnych opłat. Jeśli w ciągu 15 dni nie wystąpią objawy choroby, zwierzę uznaje się za zdrowe, a osoba pogryziona nie musi być szczepiona. Jeśli szczepienie zostało już rozpoczęte, można je bezpiecznie przerwać.
W przypadku, gdy zwierzę nie żyje lub nie można go zlokalizować, ryzyko zakażenia jest znacznie wyższe i szczepienie musi zostać przeprowadzone do końca. Jeśli wykonane badanie sekcyjne martwego zwierzęcia wykluczy zakażenie wścieklizną, możliwe jest przerwanie profilaktyki również w tym przypadku.
5. Obowiązki i procedury
- Po zgłoszeniu się do lekarza medycyny, lekarz podejmuje decyzję o konieczności uzyskania zaświadczenia potwierdzającego, że kąsające zwierzę w chwili zdarzenia nie było chore na wściekliznę. Równocześnie lekarz jest zobowiązany do powiadomienia Sanepidu o przypadku pogryzienia.
- Sanepid przekazuje zgłoszenie do Powiatowego Lekarza Weterynarii, podając dane osoby poszkodowanej, dane opiekuna zwierzęcia (imię, nazwisko, adres, numer telefonu) oraz szczegóły dotyczące okoliczności zdarzenia.
- Powiatowy Lekarz Weterynarii rozpoczyna tzw. dochodzenie epizootyczne w celu oceny ryzyka wystąpienia wścieklizny. Może on również podjąć decyzję o nałożeniu kary grzywny, jeśli stwierdzi, że zwierzę nie miało ważnego szczepienia przeciwko wściekliźnie.
- Następnie wszczynane jest postępowanie administracyjne, zakończone wydaniem decyzji z rygorem natychmiastowej wykonalności, nakazującej urzędową obserwację zwierzęcia w kierunku wścieklizny. Obserwacja trwa zwykle 15 dni, choć w niektórych przypadkach może zostać przedłużona do 21 dni. Po jej zakończeniu lekarz weterynarii wystawia zaświadczenie, czy zwierzę było zdrowe, czy też występowały objawy wścieklizny w chwili pokąsania.
- Zaświadczenie to przekazywane jest osobie poszkodowanej, która zobowiązana jest do okazania go prowadzącemu leczenie lekarzowi medycyny. Dokument ten ma kluczowe znaczenie dla decyzji o konieczności kontynuowania lub przerwania profilaktyki przeciw wściekliźnie.
Zapobieganie wściekliźnie
Najlepszą obroną jest prewencja!
Szczepienia zwierząt domowych: Regularne szczepienia psów i kotów to podstawa walki ze wścieklizną. Zaszczepione zwierzęta są chronione i nie przenoszą wirusa. Warto jednak podkreślić, że wiele badań i zaleceń weterynaryjnych wskazuje, że nie ma potrzeby corocznego szczepienia psów na wściekliznę. Obowiązujące przepisy w Polsce wymagają szczepienia psów raz w roku, ale nauka dowodzi, że odporność po szczepionce trwa znacznie dłużej. Coroczne szczepienia mogą niepotrzebnie obciążać organizm zwierzęcia i nie mają uzasadnienia medycznego.
Unikanie kontaktu z dzikimi zwierzętami: Nigdy nie dotykaj dzikich zwierząt, nawet jeśli wydają się oswojone lub ranne. Zawsze zachowaj bezpieczny dystans. Według WHO, wścieklizna występuje w ponad 150 krajach i terytoriach, dlatego podróżując do regionów endemicznych, warto rozważyć szczepienie profilaktyczne.
Edukacja dzieci: Naucz dzieci, aby nigdy nie zbliżały się do nieznanych zwierząt, zwłaszcza tych dzikich lub bezpańskich, i aby natychmiast informowały dorosłych o wszelkich incydentach z udziałem zwierząt.
Zabezpieczanie pojemników na śmieci: Pamiętaj, że niezabezpieczone śmieci mogą przyciągać dzikie zwierzęta w okolice domów.
Wścieklizna u ludzi w Polsce – znane przypadki śmiertelne
W Polsce wścieklizna u ludzi występuje niezwykle rzadko, w przypadku braku profilaktyki poeskpozycyjnej jej przebieg jest niemal zawsze śmiertelny. Ostatnie dwa zgłoszone przypadki śmierci człowieka z powodu wścieklizny miały miejsce w latach 2000 i 2002.
Rok 2000: pierwszy śmiertelny przypadek po 14 latach przerwy: zmarła 59-letnia kobieta z województwa warmińsko-mazurskiego, która została pogryziona w opuszkę palca przez własnego kota. Do zakażenia doszło prawdopodobnie poprzez ślinę kota wnikającą przez uszkodzoną skórę. Po około miesiącu od pokąsania wystąpiły objawy choroby. Kobieta nie zgłosiła się do lekarza, nie otrzymała szczepionki ani immunoglobuliny, a wścieklizna rozwinęła się śmiertelnie.
Rok 2002: ostatni do tej pory przypadek śmiertelny w Polsce: zmarł 28-letni mężczyzna z województwa podkarpackiego. W wywiadzie medycznym nie udało się ustalić bezpośredniego kontaktu ze zwierzęciem, który mógłby wyjaśnić zakażenie. Od wystąpienia pierwszych objawów do śmierci upłynęło 18 dni. Podobnie jak w poprzednim przypadku, nie zastosowano żadnych działań profilaktycznych ani poekspozycyjnych.
Oba tragiczne przypadki pokazują, że zakażenie wścieklizną może mieć miejsce nawet przy niewielkich obrażeniach lub niepotwierdzonym kontakcie ze zwierzęciem. Brak zastosowania odpowiedniego postępowania – przede wszystkim wczesnego zgłoszenia się do lekarza oraz wdrożenia szczepień i immunoglobuliny – przesądził o śmierci pacjentów.
Czy wścieklizna u ludzi zawsze kończy się śmiercią?
Wścieklizna to poważna choroba, ale dzięki odpowiedniej wiedzy i szybkiemu działaniu możesz uchronić siebie i swoich bliskich. Bądź świadomy zagrożeń, postępuj zgodnie z zaleceniami i pamiętaj – Twoje zdrowie jest najważniejsze!
Nie dajcie sobie wmówić, że coroczne szczepienie psów uchroni ludzi przed wścieklizną, tylko rozsądek i wiedza pozwolą uchronić sie przed najgorszym. Przeczytaj o strachu przed wścieklizną, który może być groźniejszy niż sama choroba.
Zapraszamy na naszą stronę: Poradnik Weterynaryjny z informacjami na temat zdrowia psów i kotów. Zapisując się na nasz biuletyn otrzymasz przydatne porady prosto do skrzynki mailowej.
Wesprzyj nasze działania wpłacając darowiznę lub przekaż 1,5% podatku.
Dziękujemy!